Bölüm II
Tophane'de gökyüzünü ölçen ev
III. Murad'ın izniyle 1575'te Tophane'de inşası başlayan İstanbul Rasathanesi, İslam astronomi tarihinin Semerkant'tan sonraki en iddialı projesiydi. Amacı netti: Uluğ Bey'in 150 yıldır kullanılan ve artık sapmış cetvellerini yeni gözlemlerle düzeltmek.
Tam gözlem programı 1577'de başladı; Ocak 1580'de ise donanma birlikleri tarafından yıkıldı — kayıtlı ilk gözlemden itibaren yalnızca dört yıl ayakta kaldı.
İmza sahne
Aşağıdaki sahne, 1581 tarihli Şehinşehname'den — Seyyid Lokman'ın yazıp Nakkaş Osman'ın resimlediği eserden. İslam astronomi tarihinin en sık kullanılan görselidir. Minyatür, Takiyüddin'in rasathane ekibini ve aletlerini bir arada gösterir. Üzerindeki noktalara tıkla, ne gördüğünü öğren.
Bir noktaya tıkla · klavye ile Tab + Enter da çalışır
Sahnenin merkezindeki büyük sarıklı figür Takiyüddin'in kendisi. 1571'de saray başastronomu olduktan sonra İstanbul göğünü önce Galata Kulesi'nden, ardından da Tophane'deki bu rasathaneden ölçtü. Önündeki masada cetveller ve hesap aletleri var.
Sahnenin ortasındaki büyük küre, dönemin önemli gözlem araçlarından biri. Takiyüddin rasathanede bir yer küresi de tasarlamıştı; bazı araştırmacılar bunu "remarkably modern" diye niteler — ilk modern yer küreleri arasında.
Gökyüzü kürelerinde ise sabit yıldızların konumları işlenir; gözlem sırasında pozisyonların referansı olarak kullanılırdı.
Üstteki raflar rasathanenin kütüphanesini gösteriyor. Vefat eden âlim Lutfullah'ın astronomi ve matematik kitapları bu kütüphaneye aktarılmıştı; bu sayede rasathane aynı zamanda bir araştırma kitaplığı oldu.
Burada Uluğ Bey'in Semerkant zîci, el-Kâşî, Kadızade Rûmî ve Ali Kuşçu'nun eserleri gibi temel kaynaklar bulunurdu.
Sağ üstteki figür elinde bir astrolab tutuyor. Rasathanede hem düzlemsel hem de küresel astrolablar kullanılıyordu; bu, Batlamyus'un Almagest'inden gelen geleneğin Osmanlı atölyelerinde yaşayan halidir.
Astrolab hakkında daha fazlası için Aletleri sayfasına bakabilirsin.
Sol taraftaki figürler hesap yapıyor — Takiyüddin'in matematikçi yönünün resmi. Aritmetik üzerine yazdığı Buğyetü't-tullâb'da astronomi hesaplarında ondalık kesirleri kullanması bu dönem için dikkat çekicidir.
Geleneksel sexagesimal (60'lık taban) yerine ondalık ile çalışmak, gözlem verilerini daha hızlı ve hassas işlemeyi mümkün kıldı.
Alttaki figürlerin arasında birden çok gözlem aleti — kuadrant, libne (mural) levha, küçük astrolablar — görünüyor. Rasathanede sekiz tür astronomik alet, bir mekanik saat ve "Hint cetveli" denen bir araç kullanıldı.
Takiyüddin iki aleti kendisi icat etti: kirişli Zâtü'l-evtâr ve ahşap yaylı Müşebbehe bi'l-menâtık. Aletlerin tamamına Aletleri sayfasında bakabilirsin.
Yakından
Sahne arkası
Şehinşehname minyatüründe gözüken on beş astronomun çoğu, kaynaklarda isim olarak belgelenmedi. Aşağıdaki kadro, rasathanenin tipik iş bölümünü gösteren temsili bir yapıdır.
Tüm gözlem programının ve cetvel hazırlığının başında.
Armiller küre, libne ve azimut aletinde gece gözlemlerini yapanlar.
Ham gözlem verilerini küresel trigonometri ile cetvele dönüştüren ekip.
Gözlem saatini kuran ve ayarlı tutan kişi — Takiyüddin'in en kıymetli aletinin sorumlusu.
Lutfullah'tan kalan astronomi ve matematik el yazmalarını okumaya hazırlayan.
Genç astronomlar — Takiyüddin'in eseri yarım kalmasa belki Osmanlı astronomisinin sonraki nesli.
Rasathane Tophane'de bir tepe üstüne, İstanbul'un Avrupa yakasına ve gece göğüne hâkim bir noktaya kuruldu. İki binadan oluşuyordu: ana yapı kütüphane ve ekibin kalacağı bölümlerdi; daha küçük olan ikinci yapı ise aletleri barındırıyordu. Haziran 1575'te Sultan, çalışmalar için ek odalar yapılmasını emretti.
Şehinşehname minyatüründe Takiyüddin'in çevresinde yaklaşık on beş kişilik bir ekip görülür. Bu, Uluğ Bey'in Semerkant Rasathanesi'nden sonra İslam dünyasının en kalabalık gözlem ekiplerinden biriydi. Hoca Sadeddin ve Sokollu Mehmed Paşa'nın saray içindeki desteği, projenin maddi temelini oluşturuyordu.
Rasathane bir gözlem yeri olduğu kadar bir araştırma kütüphanesiydi. Vefat eden âlim Lutfullah'ın astronomi ve matematik kitapları buraya aktarılmıştı. Uluğ Bey'in zîci, el-Kâşî ve Ali Kuşçu'nun eserleri gibi temel kaynaklar burada okunabiliyordu.
Projenin asıl hedefi yeni bir astronomi cetveli — bir zîc — hazırlamaktı. Bu kitap, Takiyüddin'in başyapıtı Sidretü'l-müntehâ olacaktı. Eser, rasathanedeki yeni gözlemlere dayanan büyük bir el kitabı olarak tasarlandı; beş risaleye bölünecekti.
III. Murad, rasathanenin yıkılmasını emretti. Bina, donanma birlikleri tarafından yıkıldı. Yıkımın arkasında tek bir sebep değil, birkaç etken vardı: Kasım 1577 kuyruklu yıldızının ardından Takiyüddin'in hazırladığı rapor "zafer" diyordu ama İran seferi beklendiği gibi gitmedi; saraydaki gerginlikler arttı; bazı ulemâ rasathaneye doğrudan itiraz ediyordu.
Rasathane, kayıtlı ilk gözlemden (Ekim 1576) yıkıma kadar yalnızca dört yıl ayakta kalmıştı. Yıkımdan sonra bazı ulemâ Takiyüddin'in yargılanmasını istedi; III. Murad onu korudu ve Mısır ya da Şam'a gitmesini istedi.
Rasathanenin içindeki pirinç aletler: sekiz tür gözlem, iki yeni icat.
III. Aletleri