Bölüm IV
Astronomi, matematik, optik, mekanik
Takiyüddin'in bilinen 26 eseri vardır; birçoğu hâlâ yayımlanmamıştır. Eserlerinin çoğu şiirsel başlıklar taşır — astronomi cetvelinin adı "Sonsuzluğun Sidre Ağacı", optik kitabınınki "Görmenin Bahçesinin Işığı"dır. Aşağıdaki sekmelerden başlıcalarına göz atabilirsin.
Sidrat al-Muntahā fī al-afkār — "Sonsuzluğun Sidre Ağacı"
Rasathanedeki yeni gözlemlere dayanan büyük astronomi el kitabı. Beş risaleye bölünecek şekilde tasarlanmıştı; Takiyüddin tamamlayamadan vefat etti, eser yarım kaldı. 18. yüzyıl İstanbul'unda Mustafa Zeki Efendi tarafından yeniden ilgi gördü.
Harīdat al-durar — "İnci Dizisi"
Daha kısa bir zîc — astronomi cetveli eseri. Sidretü'l-müntehâ'nın daha derli toplu, kullanılmaya hazır bir versiyonu gibi düşünülebilir.
Nablus, 1567 – 68
Filistin'in Nablus şehrinde kadılık yaptığı yıllarda tamamladığı büyük eser. Güneş saatlerinin matematiksel ilkelerini ve farklı enlem-boylamlardaki uygulamalarını anlatır. İçindeki uzun soyağacı, sonradan biyografik kaynak olarak kullanıldı.
Bughyat al-ṭullāb — "Öğrencilerin İsteği"
Aritmetik üzerine eser; astronomi hesaplarında ondalık kesirleri sistematik biçimde kullanması dikkat çekicidir. Çağdaşlarının çoğu hâlâ 60'lık (sexagesimal) tabanla çalışırken Takiyüddin ondalık notasyonu gözleme uygulayan ilk Osmanlı astronomu oldu.
Küre izdüşümü üzerine
Bir küreyi düzleme yansıtmanın matematiksel yöntemleri. Astrolab yapımının ve gök haritalarının temelini oluşturan teknik. Takiyüddin'in matematik birikimi onun astronomi ve alet tasarımıyla doğrudan bağlantılı.
İkinci derece denklemler üzerine
Cebir alanında, özellikle ikinci derece (kuadratik) denklemleri ele alan bir eser. Bu eserdeki cebirsel yaklaşımlar, gözlem verilerinin yörünge hesaplarına dönüştürülmesinde işine yaradı.
Kitāb nūr ḥadīqat al-abṣār — "Görmenin Bahçesinin Işığı Üzerine Kitap"
İslam dünyasında Kemâleddin el-Fârisî'den sonra optik üzerine yazılmış ilk kapsamlı eser. Yansıma, kırılma ve gözün işleyişi üzerine yazılmış geleneksel bilgiyi özetler; ayrıca Takiyüddin'in kendi deney ve gözlemlerine dayanan özgün katkılar içerir.
billûrdan optik araç
Eserinde, uzaktaki nesneleri görmeye yarayan, billûrdan (kristalden) bir mercek benzeri araç tarif eder. Kaynaklarda "nazra" adıyla geçen bu araç, optik biliminin pratik uygulamalarından biri olarak değerlendirilir.
al-Kawākib al-durriyya — "Parlak Yıldızlar"
Avrupa tipi mekanik saatler üzerine. Bu konuda eser veren ilk — ve bilindiği kadarıyla son — İslam âlimidir. Saatin parçalarını, yelkovan-akrep mekanizmasını ve farklı saat türlerini anlatır; aynı zamanda Takiyüddin'in icat ettiği gözlem saatinin teorik temelini kurar.
al-Ṭuruq al-saniyya fī al-ālāt al-rūḥāniyya — "Ruhani Aletlerin Yüce Yolları"
Makineler üzerine kapsamlı eser. Su ve buhar gücüyle çalışan düzenekleri, kaldırma aletlerini ve otomatları anlatır. Aşağıdaki mühendislik buluşları bu eserden çıkar.
Eserlerin tam adlarının Arapça karşılıkları ve el yazması yerleri için: Hüseyin Şen, “Astronomy in Sixteenth-Century Istanbul” (2024), Bölüm 2.4 ve dipnotlar. Eserlerin çoğu hâlâ yayımlanmamıştır; Türkçe ana referanslar OALT ve OMLT serileridir.
Mühendislik buluşları
Takiyüddin'in et-Turuku's-seniyye'sinden öne çıkan üç buluş. Bazı tasarımları çağdaşı Avrupalı mucitlerin — Leonardo da Vinci, Simon Stevin gibi — tasarımlarıyla benzerlikler taşır.
Bir su çarkıyla çalışan, kurşun ağırlıklı pistonlu pompa. Altı silindir sırayla suyu yukarı çekiyor; çark her dönüşünde kesintisiz bir akış sağlıyor.
Tasarım, modern itme-piston pompalarının erken örneklerinden biri olarak değerlendirilir; aynı dönemde benzer ilkeler Avrupa'da da deneniyordu.
Et-Turuku's-seniyye'nin altıncı bölümünde Takiyüddin üç farklı şiş çevirme düzeneği tarif eder. Bunlardan biri buhar gücüyle döner: kaynayan suyun buharı, kanatları çevirip şişi döndürür.
Bu, buhar gücünün ilk pratik kullanımlarından biri sayılır ve genellikle ilk buhar makinesi tarifiyle anılan İtalyan mühendis Giovanni Branca'dan yaklaşık 78 yıl öncesine aittir.
Heron'un (İskenderiyeli, MS 1. yy) düzeneğine benzeyen, kaldıraç ve dişli sistemleriyle çalışan bir alet. Takiyüddin'in mekanik mirasının antik İskenderiye geleneğiyle bağını gösterir.
Bu alet pratik bir vinç olarak kullanılabileceği gibi, mekanik prensipleri öğretmek için bir tasarım örneği olarak da değerlendirildi.
Takiyüddin'in bazı tasarımları, çağdaşı Avrupalı mucitlerin tasarımlarıyla yapı ve ilke olarak benzerlik gösterir. Bunlar arasında Leonardo da Vinci'nin defterlerindeki çarkları ve Simon Stevin'in hidrolik tasarımları sayılabilir.
Bu paralellikler doğrudan bir etkilenme olduğunu kanıtlamaz — 16. yüzyıl mühendisliği, hem Doğu hem Batı'da benzer pratik problemleri çözmeye çalışıyordu.
Bu eserleri yazdığı yıllarda, gökyüzünden aylarca süren bir ışık geçti.
V. 1577 Kuyruklu Yıldızı