Aletleri

Antik Yunan'da Ptolemaios'un Almagest'inde tarif edilen armiller küre, gökyüzünü temsil eden iç içe geçmiş halkalardan oluşur. Her halka bir gök referansı verir: ekvator, meridyen, ekliptik. Bir yıldızın boylam-enlemi doğrudan halkaların kesişiminden okunur.

Takiyüddin'in armiller küresi, Sevim Tekeli'nin karşılaştırmasına göre, çağdaşı Tycho Brahe'nin Uraniborg'daki aletiyle hem ölçek hem yapı bakımından benzerdir.

Hint, Yunan, Mısır ve İslam astronomilerinin ortak mirası. Rete (dönen yıldız ağı) gökyüzünün haritası, tympan ise belirli bir enleme göre çizilen ufuk ve yükseklik halkalarıdır. İkisi üst üste konunca o anki gökyüzü analog bir simülasyon gibi okunur.

Takiyüddin bu aletin matematiğini de yazdı: Düstûru't-tercîh stereografik (küre→düzlem) izdüşümünün kurallarını verir.

→ Astrolab Atölyesi'nde kendin çevir

Küresel astrolab, gökyüzünü olduğu gibi (küre olarak) modelleyen aletin atasıdır. Düzlemsel astrolab gibi izdüşüm gerektirmez — ama taşınması daha güç, üretimi daha pahalıdır.

İslam dünyasında el-Birûnî ve İbn Sînâ'nın eserlerinde de bahsi geçer. Takiyüddin'in rasathanesinde hem düzlemsel hem de küresel astrolab birlikte kullanılıyordu — aynı sonucu iki farklı yoldan hesaplayarak hatayı düşürmek için.

Soucek'in 1994 çalışmasında "remarkably modern-looking" diye nitelenen Takiyüddin yer küresi, Pîrî Reis'in haritaları ve Tarîh-i Hind-i Garbî'deki bilgilerle aynı dönemin Osmanlı coğrafya ilgisinin bir ürünüdür.

Sultan III. Murad'a sunulan iki Avrupa yapımı küre de Saray'da bulunuyordu — Christie's tarafından 1991'de açık artırmada satıldılar. Şehinşehname minyatüründeki büyük küre büyük olasılıkla bu setten biri.

Libne ya da Latince mural quadrant, çok büyük yapıldığında (Uluğ Bey'in Semerkant aleti 40 metre yarıçaplıydı) astronomide olağanüstü hassas okumalar verir. Sabit konumu — duvara monteli olması — ölçeği büyütmeyi mümkün kılar.

Takiyüddin'in libnesi Şehinşehname minyatüründe alttaki sıralarda görünür: büyük çeyrek bir kavis, üzerinde derecelendirme ve nişangah.

Astronomi gözleminin iki açısı — azimut (yatayda yön) ve yükseklik (ufuktan açı) — bu aletle aynı anda ölçülür. İslam astronomları bu aleti özellikle kıble belirleme ve namaz vakitleri hesabında kullanmıştır.

Takiyüddin'in bu aleti, Sidretü'l-müntehâ'nın gözlem bölümünde adıyla geçen dört aletten biridir.

Avrupa'daki mekanik saatleri Takiyüddin Mısır'da Ali Paşa'nın koleksiyonunda incelemişti; ayrıca "diğer dinlerin yetenekli teknisyenlerinden" — yani Avrupalı saatçilerden — bilgi almıştı.

Kendi tasarımının yenilik kaynağı: saatin sadece saati değil dakikayı ve saniyeyi de göstermesi. Bu, gözlem sırasında yıldız geçişlerinin tam zamanını yakalamayı sağladı.

→ Mekanik Saat Atölyesi'nde çark dön, sarkaç sallansın

Ekinokslar (gece-gündüz eşitliği), bir astronomi cetvelinin kalibrasyonu için kritik referans noktalardır. Yörüngenin yıllık döngüsünü doğru tutturmak ancak ekinoksların hassas tarihlerini bilmekle mümkündür.

Takiyüddin'in Sidretü'l-müntehâ'da adını andığı dört aletten biri olan Zâtü'l-evtâr, iki dikey cetvel arasına gerilen kirişlerle güneşin doğum-batım noktalarını triangulasyonla belirler — bir tür "kiriş geometrisi".

Adı "halkalara benzer" anlamına gelir. Üçgen ahşap bir çatı, üst köşeden sarkıtılan ipler ve yatay bir cetvel ile çalışır — iki yıldız arasındaki açısal uzaklık'ı ölçer.

Sevim Tekeli'nin karşılaştırmasına göre yapısal olarak Tycho Brahe'nin framed sextant'ı ile çok benzerdir, ancak iki astronom arasında doğrudan bir temas kanıtlanmamıştır — paralel keşif.